معرفی معرق کاری چوب ، منبت کاری چوب و معرق منبت چوب

معرق کاری چوب ، منبت کاری چوب و معرق منبت چوب

بسیار شگفت آور است که گاه با اندکی خلاقیت و مهارت می توان یک اثر معمولی را به یک قطعه هنری بزرگ و ناب تبدیل کرد. انسان می تواند با دستان خود، از اشیا معمولی، قطعات هنری بزرگ بیافریند. همه این‌ها برخاسته از موهبت های الهی خلاقیت و ابتکار در انسان هستند. از جمله هنرهای ایرانی که ریشه در فرهنگ و سنت کشورمان دارد ، معرق چوب ، منبت چوب و معرق منبت چوب است. در ادامه به معرفی بیشتر این هنرهای اصلی ایرانی خواهیم پرداخت.

معرق کاری چوب

یکی از رشته‌های صنایع دستی که در آن تصویری با چیدن منظم و هموار قطعات کوچک سنگ‌های رنگی یا سفال در کنار هم ساخته می‌شود موزائیک یا معرق نامیده می‌شود. معرق‌سازی در ایران از سده ۶ هجری و دوره سلجوقیان با ساخت کاشی معرق پیشرفت کرد و در سده هشتم کامل‌تر و ظریف‌تر شد. در سده نهم و دهم هجری نیز رشد بسیار زیادی کرد. شهرهای اصلی معرق‌سازی در این دوره اصفهان، یزد، کاشان، هرات، سمرقند و آران و بیدگل بودند.

معرق در معنای کلام اصولاً هر چیز رگه دار را گویند. ولی مفهوم آن در این نوع هنر در کنار هم قرار دادن تکه های رنگین چوب و مصالح دیگر از جمله عاج، صدف، فلز و… به طوری که طرح مورد نظر حاصل شود. معرق در واقع قرار گرفتن خط در کنار خط است. پیدایش تاریخی این هنر به درستی مشخص نیست ولی از تطبیق آن با هنر کاشی کاری بدون شک رابطه این دو هنر را در می یابیم وجه تشابه کاشی کاری معرق با معرق کاری چوب در شیوه عمل است که در هر دو مورد نقشها از ترکیب قطعات رنگی جنس مورد نظر شکل می گیرد.

معرق کاری چوب در ایران

در بعضی از منابع به اشتباه گفته شده‌است که معرق چوب برگرفته از کاشی معرق است و معرق در ایران از هند وارد شده‌است. در حالیکه بر طبق آخرین کاوش‌هایی که در شهر سوخته واقع در زابل انجام گرفته‌است، شانه‌ای پیدا شده‌است که بر روی آن گلی با تکه‌های چوب کار شده‌است. این شانه متعلق به ۵۰۰۰ سال پیش است. پیدا شدن این شانه دلیلی بر بطلان دو نظریه فوق‌الذکر می‌باشد. علاوه بر این طرح گل روی شانه با طرح گلی که بر روی سفالینه‌ها کشف شده‌است یکی می‌باشد که نشان می‌دهد شانهٔ یافت شده نمی‌تواند از جایی وارد ایران شده باشد.

برای آشنایی بیشتر با هنر معرق کاری چوب مقاله معرق چوب ، هنر اصیل ایرانی را بیشتر بشناسیم را هم مطالعه نمایید.

ابزار مورد نیاز برای معرق کاری چوب

ابزار کاری که در کارگاه معرق به کار می‌رود عبارتند از:

اره دست اره چوب بر اره فلز پرس دستی (پیچ دستی) پیشکار تیزک چکش سوهان تخت سوهان چوب ساب

کمان اره رنده دستی سنگ نفت گازانبر لیسه ماشین پرداخت مته دستی میخ

مواد اولیه

برای معرق کاری، وجود انواع چوب با تنوع رنگی ضرورت دارد و در انتخاب چوب باید مواردی چون استحکام و خشک بودن چوب و قابلیت اره شدن و رنده شدن را در نظر گرفت. هم چنین از صدف، عاج، فلزات در معرق استفاده می‌شود.

منبت کاری چوب

منبت کاری چوب نام یکی از صنایع دستی ایران می‌باشد که ریشهٔ کلمهٔ منبت از کلمهٔ نبات گرفته شده و به معنی رویانیده می‌باشد؛ و به این دلیل بوده است که برجستگی گل و گیاه بر روی چوب، سنگ، و مانند روئیدن گیاه بر روی آن بوده است. هنر منبت که در آن حکاکی و کنده کاری روی چوب می‌باشد قدیمی‌ترین اثر منبت یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است.

مواد اولیه منبت انواع چوب درختان می‌باشد هرچه جنس چوب محکم تر و فشرده تر باشد کار منبت بهتر و زیباتر و با دوام تر می‌باشد. مثل چوب گردو، شمشاد، گلابی. ابتدا طرح مورد نظر روی چوب کشیده شده و حکاکی شده و سپس به صورت برجسته و حجم دار درآورده می‌شود.

منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب. کلمه ی منبت، کنده کاری روی چوب و منبت کار، کسی است که روی چوب، عمل کنده کاری را انجام می‌دهد. منبت کاری، یک قالب هنری محض است که در آن شخص می‌تواند آزادانه درون خود را به نمایش بگذارد. در این قالب هنری، برای ساختن اشیا و مجسمه های زیبا، چوب را به طرزی هنرمندانه به شکل های مختلف در می آورند.

منبت کاری نیز مانند خاتم کاری از هنرهائی است که در دوران صفویه راه پیشرفت و ترقی را به سرعت پیمود و هنرمندان منبت کار آثار بسیار زیبائی در این دوره از خود باقی گذاردند ولی در دورهٔ قاجاریه به علت عدم توجهی که به هنر و هنرمندان شد، این هنر نیز در بوتهٔ فراموشی ماند و رو به انحطاط نهاد، تا این که با ظهور سلسله پهلوی خوشبختانه هنر منبت نیز مانند سایر صنایع مستظرفه مورد توجه خاص رضا شاه سر سلسله دودمان پهلوی قرارگرفت و موجبات احیای این هنر فراهم گشت و منبت کاری که تا این زمان در حال رکود بود مجدداً راه تکامل و تطور را پیمود.

منبت می‌تواند به صورت یک تکه یا چند تکه انجام شود هرگاه منبت کاری بر روی چوب بزرگ یک تکه انجام شود، منبت یک تکه و هرگاهمنبت کاری بر روی تکه‌های کوچکی انجام شود، منبت چند تکه خواهد بود.

چالش برانگیزترین و زیباترین بخش این هنر که امروزه، به طرز گسترده ای مورد استفاده قرار می‌گیرد، مجسمه سازی با چوب است.

انواع و سبک ها

منبت کاری، اشکال مختلفی دارد که بر حسب نوع برجستگی که در کار به وجود می‌آید به پنج دسته تقسیم می‌گردد: منبت کمی بر جسته، منبت نیم برجسته، منبت تمام برجسته، پیکره، قلم زنی بر روی چوب.

منبت کمی بر جسته: نوعی از منبت است که در آن هنرمند منبت کاری خود را به حدی برساند که نقش برجسته‌ای که به وجود آورده از سطح زمینه کار بیرون نیاید و هم سطح حاشیه اطراف کار باشد.

منبت بر جسته: شیوه کار این گونه که مراحل منبت یک چوب را تا آنجا پیش می‌بریم که برجستگی‌های طرح از رویه کار کاملاً بیرون خواهد زد.

پیکره: هنرمند طرح خود را بر روی حجمی از چوب به شیوه‌های چسباندن، فوکپی، یا از طریق کاغذ کاربن یا طراحی مستقیم بر روی چوب انتقال می‌دهد، آنگاه از برجسته‌ترین قسمت طرح کار خود را آغاز می‌کند و توسط مغارها و لوازم رایج در این زمینه مشغول کنده کاری بر روی چوب می‌شود. در تمام کار، طرح به صورت کاملاً بر جسته و دارای حجم چوب از داخل بیرون آمده و اطراف آن خالی از هر گونه چوب خواهد بود.

ابزار مورد نیاز برای منبت کاری چوب

• انواع مختلف چاقو های منبت کاری
• قلم های تراش
• مغار
• گوژ
• اره مویی
• پتک چوبی
• میز کار
• سوهان
• ابزار تفکیک وی شکل

مواد اولیه

در منبت کاری، انتخاب چوب مناسب، اهمیت زیادی دارد. انتخاب درست نوع چوب و بخش مناسب آن، که به آن هسته می گویند، اولین قدم است. استفاده از چوب‌های محکم و بدون گره آبنوس، بقم، شمشاد، فوفل، عناب، و گردو  از همه مناسب تر هستند. هنر منبت بر روی عاج، صدف و استخوان نیز انجام می‌‌شود.

روش کار

ابتدا طرح بر روی زمینه چوب منتقل می‌شود و با بستن کار به گیره دستی هنرمند شروع به کار کرده و ابتدا خطوط محیطی طرح با مغار مشخص می‌شود سپس بابرداشتن زمینه کار به صورت یکنواخت و به وسیله مغارهای مختلف منبت کار روی چوب ادامه پیدا می‌کند. پس از پایان کار منبت کاری، سطوح کار با سنباده بسیار نرم، صاف و صیقلی می‌شود. در این مرحله به سطح کار روغن با پلی استر زده می‌شود تا چوب بر اثر مرور زمان ترک نخورد و در مقابل رطوبت مقاوم باشد.

معرق منبت چوب

 معرق منبت همانطور که از نامش پیداست هنر ترکیبی روی چوب است و از تلفیق معرق و منبت کاری بدست می آید.

 معرق منبت یعنی  معرقی که نقشهای آن برجسته است.

امروزه این هنر برای تزئین درها ، منبرها و ستونهای چوبی مساجد و همچنین ساخت تابلوهای تزئینی مختلف با طرح های اسلیمی ، خطایی ، منیاتور ، گل و مرغ و … به کار می‌رود.

برای ساخت معرق منبت ابتدا همه قطعه‌ها را مانند معرق می برند و بعد آنها رابه طور مجزا به شیوه منبت کاری ساخت و ساز نموده، کنار یکدیگر جفت و جور می‌کنند. در پایان قطعه را روی زیر کار در محل مربوط نصب می‌کنند.

یکی از روشهای تهیه انواع تابلوهای معرق چوبی و معرق منبت فروشگاه های اینترنتی است. در این نوع فروشگاه ها به راحتی می توانید تابلوها را از نظر ظاهر ، سایز و قیمت با هم مقایسه کنید. فروشگاه صنایع چوب منصور یکی از این دست فروشگاه هاست. برای دیدن آثارمعرق چوب می توانید از این صفحه دیدن کنید.

منبع : صنایع چوب منصور